Xã Bạch Thông nằm ở phía Bắc tỉnh Thái Nguyên, có khoảng 9.000 nhân khẩu với nhiều dân tộc cùng chung sống. Trong đó, đồng bào Dao cư trú tập trung tại các thôn Phiêng An, Nà Hin, Bản Mún… Không chỉ cần cù trong lao động sản xuất, đồng bào Dao nơi đây còn đặc biệt coi trọng đời sống tinh thần và tín ngưỡng truyền thống. Chính từ nền tảng ấy, các giá trị văn hóa đặc sắc, trong đó có làn điệu Páo Dung, đã được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ông Đặng Tiến Lợi ở thôn Phiêng An, xã Bạch Thông chia sẻ: Páo Dung là làn điệu được đồng bào Dao nơi đây truyền lại cho nhau qua nhiều thế hệ, chủ yếu bằng cách “nghe rồi nhớ, nhớ rồi hát”. Với người Dao, Páo Dung từng gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt cộng đồng, nhất là trong các dịp cưới hỏi hay mỗi độ xuân về, khi bà con mượn lời ca, tiếng hát để gửi gắm tâm tư, tình cảm và những ước mong về cuộc sống tốt đẹp.

Không giống với các loại hình khác, Páo Dung là hình thức hát không cần nhạc cụ đệm, người hát sử dụng làn hơi và cách ngân nga đặc trưng để thể hiện nội dung bài hát. Lời Páo Dung thường được ứng tác hoặc truyền lại qua các bản chép tay bằng chữ Nôm Dao, mang tính tự sự cao, giàu hình ảnh và cảm xúc. Nội dung Páo Dung rất phong phú, từ những câu hát giao duyên nam nữ, lời tỏ bày tình cảm, đến những bài hát ca ngợi quê hương, lao động sản xuất, răn dạy đạo lý làm người, hiếu kính với cha mẹ, thủy chung trong tình nghĩa vợ chồng. Chính vì vậy, Páo Dung không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là phương tiện truyền tải tri thức dân gian và chuẩn mực đạo đức của cộng đồng người Dao.

Thách thức trong bảo tồn, gìn giữ

Cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội và sự tác động mạnh mẽ của đời sống hiện đại, không gian thực hành làn điệu Páo Dung tại nhiều địa phương đang dần bị thu hẹp, trong đó có xã Bạch Thông. Sự thay đổi trong phương thức sinh hoạt, lao động và giao tiếp cộng đồng khiến những không gian truyền thống gắn với Páo Dung như lễ hội, nghi lễ, sinh hoạt tập thể không còn diễn ra thường xuyên như trước.

Hiện nay, tại xã Bạch Thông, Páo Dung chủ yếu được lưu giữ trong ký ức và thực hành của một số người cao tuổi, những người am hiểu phong tục, tập quán và có khả năng hát, truyền dạy làn điệu dân ca truyền thống. Tuy nhiên, lực lượng này ngày càng ít, trong khi việc ghi chép, sưu tầm và hệ thống hóa các làn điệu Páo Dung cổ còn hạn chế, đặt ra nguy cơ gián đoạn trong quá trình trao truyền di sản.

Đối với thế hệ trẻ, dưới tác động của các loại hình giải trí hiện đại và nhịp sống mới, việc tiếp cận và thực hành Páo Dung không còn là nhu cầu thường xuyên. Nhiều thanh thiếu niên ít có cơ hội được nghe, học và hát Páo Dung trong đời sống hàng ngày, nhất là khi việc truyền dạy hiện nay chủ yếu diễn ra tự phát trong phạm vi gia đình hoặc cộng đồng, chưa có tính hệ thống và bền vững.

Bên cạnh đó, sự mai một chữ Nôm Dao, phương tiện ghi chép các bài Páo Dung cũng là một thách thức không nhỏ. Khi khả năng đọc, hiểu chữ viết truyền thống ngày càng hạn chế, việc tiếp cận nội dung, ý nghĩa sâu sắc của các làn điệu cổ gặp nhiều khó khăn, làm giảm sức hấp dẫn của Páo Dung đối với lớp trẻ.

Những thách thức trên đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với xã Bạch Thông trong việc có các giải pháp đồng bộ, phù hợp với thực tiễn, nhằm vừa bảo tồn nguyên gốc giá trị truyền thống, vừa tạo điều kiện để làn điệu Páo Dung tiếp tục hiện diện và phát triển trong đời sống văn hóa cộng đồng hôm nay.

Nỗ lực trong bảo tồn và phát huy giá trị làn điệu Páo Dung

Nhận thức rõ giá trị của Páo Dung đối với đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Dao, thời gian qua, xã Bạch Thông đã quan tâm hơn đến công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có làn điệu Páo Dung của đồng bào Dao. Ủy ban nhân dân xã chỉ đạo phòng chuyên môn phối hợp với các thôn đẩy mạnh công tác tuyên truyền, từng bước nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của làn điệu Páo Dung, coi đây là tài sản tinh thần chung của cộng đồng cần được gìn giữ và phát huy. Gắn với định hướng phát triển du lịch cộng đồng, bảo tồn bản sắc và không gian văn hóa dân tộc Dao, làn điệu Páo Dung được xác định là một tiềm năng văn hóa đặc sắc, cần được quan tâm khai thác phù hợp, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Năm 2025, từ nguồn vốn thuộc Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” trong Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế- xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã triển khai hỗ trợ các đội văn nghệ truyền thống tại các thôn, bản. Trong đó, đội văn nghệ “Hát Páo Dung” thôn Phiêng An, xã Bạch Thông được tạo điều kiện về kinh phí để dàn dựng, biểu diễn các tiết mục dân ca truyền thống; đồng thời hỗ trợ mua sắm trang phục, đạo cụ, nhạc cụ cùng hệ thống âm thanh, ánh sáng phục vụ nhu cầu tập luyện và biểu diễn.

Chia sẻ về hoạt động này, bà Dương Thị Thúy, đội trưởng đội văn nghệ “Hát Páo Dung” thôn Phiêng An cho biết, sự hỗ trợ không chỉ có ý nghĩa về mặt vật chất mà còn thể hiện sự quan tâm, trân trọng của các cấp, các ngành đối với làn điệu Páo Dung. Đây là nguồn động viên để đội văn nghệ duy trì hoạt động, tích cực tập luyện, từng bước lan tỏa những giá trị tốt đẹp của dân ca truyền thống trong cộng đồng.

Trong quá trình triển khai các giải pháp bảo tồn, làn điệu Páo Dung được khuyến khích lồng ghép, đưa vào các hoạt động lễ hội, tiêu biểu là Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư. Việc đưa Páo Dung trở lại không gian lễ hội truyền thống đã tạo điều kiện để đồng bào Dao được thực hành, giao lưu, truyền dạy làn điệu dân ca ngay trong đời sống cộng đồng, qua đó từng bước khơi dậy sự quan tâm, hưởng ứng của các tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ.

Theo bà Đặng Thị Lan, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn Bản Mún cho biết: Trong tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết hằng năm, thôn Bản Mún luôn ưu tiên dành không gian cho các hoạt động văn hóa truyền thống, trong đó có việc trình diễn làn điệu Páo Dung. Đây được xem là dịp để tôn vinh bản sắc văn hóa của đồng bào Dao, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống dân tộc, từ đó tạo động lực để người dân tích cực thi đua lao động, xây dựng cuộc sống ngày càng ấm no.

Không chỉ được gìn giữ trong ký ức và sinh hoạt truyền thống, làn điệu Páo Dung ở xã Bạch Thông còn đang từng bước được làm mới, thích ứng với đời sống hôm nay. Tại cuộc thi “Trình diễn trang phục dân tộc xã Bạch Thông năm 2025”, thí sinh Đặng Thị Diễm của thôn Phiêng An đã mang đến một tiết mục Páo Dung ca ngợi Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tiếng hát mộc mạc, giàu cảm xúc, hòa quyện cùng trang phục truyền thống của đồng bào Dao đã để lại ấn tượng sâu sắc cho người xem giúp cô giành giải Nhì cuộc thi. Trên nền giai điệu quen thuộc, lời ca Páo Dung được bổ sung những nội dung gần gũi hơn với cuộc sống hiện đại, phản ánh tình yêu quê hương, đất nước, niềm tự hào dân tộc và những giá trị tốt đẹp của xã hội đương đại. Việc đưa những đề tài mới vào làn điệu Páo Dung vừa góp phần làm phong phú nội dung thể hiện, vừa giúp thế hệ trẻ thêm gần gũi, tự hào và chủ động tiếp nối di sản văn hóa của dân tộc mình. Đây cũng là hướng đi tích cực, để Páo Dung tiếp tục được cất lên trong đời sống cộng đồng.

Bằng những giải pháp thiết thực thời gian qua, việc gìn giữ và phát huy làn điệu Páo Dung ở xã Bạch Thông không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Dao, mà còn mở ra hướng khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống phục vụ phát triển du lịch cộng đồng. Khi di sản được bảo tồn gắn với đời sống và nhu cầu phát triển, Páo Dung sẽ tiếp tục trở thành điểm nhấn văn hóa, góp phần tạo động lực cho phát triển kinh tế – xã hội địa phương.

Minh Nguyệt